برای نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی، باید هم به جنبههای فنی و هم به شیوه استفاده و نگهداری توجه کنید. رعایت این نکات میتواند باعث کاهش خرابی، حفظ دقت دستگاه و صرفهجویی در هزینه تعمیر یا تعویض شود:
در ادامه به نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی می پردازیم:
۱. استفاده صحیح و مطابق دستورالعمل
همیشه قبل از کار با دستگاه، دفترچه راهنما را مطالعه کنید.
از اعمال فشار یا بار بیش از ظرفیت دستگاه خودداری کنید.
دستگاه را تنها برای کاربری طراحیشدهاش استفاده کنید (مثلاً سانتریفیوژ برای نمونههای مایع و نه مواد جامد سنگین).
۲. نظافت و بهداشت دستگاه
بعد از هر بار استفاده، سطوح دستگاه را با مواد تمیزکننده مناسب پاک کنید.
در تجهیزات حساس به آلودگی (مانند انکوباتور یا هود میکروبیولوژی) بهطور دورهای عملیات استریل یا ضدعفونی انجام دهید.
گرد و غبار و رطوبت را بهویژه از بخشهای حساس الکترونیکی برای نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی دور نگه دارید.
۳. سرویس و کالیبراسیون دورهای
کالیبراسیون منظم باعث حفظ دقت دستگاه و کاهش فشار اضافی روی قطعات میشود.
سرویسهای پیشگیرانه (Preventive Maintenance) طبق برنامه سازنده انجام شود تا قبل از خرابی جدی، مشکلات شناسایی و رفع شوند.
۴. شرایط محیطی مناسب
دمای محیط و رطوبت را مطابق توصیه سازنده تنظیم کنید.
از تابش مستقیم نور خورشید، نوسانات شدید دما و رطوبت بالا پرهیز کنید.
دستگاه را روی سطح صاف، پایدار و بدون لرزش قرار دهید.
۵. مدیریت صحیح برق و انرژی برای نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی
از ترانس یا استابلایزر برای جلوگیری از آسیب ناشی از نوسان ولتاژ استفاده کنید.
دستگاههایی که طولانیمدت استفاده نمیشوند را خاموش و از برق جدا کنید.
از کابلها و پریزهای سالم و استاندارد استفاده کنید.
۶. آموزش و نظارت بر کاربران
فقط افراد آموزشدیده مجاز به کار با تجهیزات باشند.
خطاهای انسانی (مثل استفاده از مواد ناسازگار یا تنظیمات اشتباه) یکی از رایجترین دلایل خرابی است.
۷. ثبت سوابق عملکرد و تعمیرات
دفترچه یا نرمافزار ثبت عملکرد و تعمیرات نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی داشته باشید.
هرگونه مشکل یا سرویس انجامشده را مستند کنید تا تاریخچه دستگاه مشخص باشد.
۸. استفاده از مواد و لوازم مصرفی استاندارد
همیشه از مواد مصرفی توصیهشده توسط سازنده (مثل فیلتر، لامپ، تیوب و…) استفاده کنید.
مواد یا قطعات ارزان و غیراستاندارد میتوانند به سرعت به دستگاه آسیب برسانند.
۹. جلوگیری از کارکرد مداوم بیش از حد
بعضی تجهیزات مثل شیکر، سانتریفیوژ یا پمپ خلأ، اگر بدون وقفه طولانی کار کنند داغ میشوند و عمرشان کم میشود.
بین سیکلهای کاری، زمان استراحت مناسب برای خنک شدن دستگاه بدهید که از نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی است.
۱۰. کنترل ارتعاش و ضربه
جابهجایی دستگاهها را با احتیاط و توسط افراد مجرب انجام دهید.
تجهیزات حساس (مثل میکروسکوپ یا ترازو) باید روی میز ضدلرزش قرار بگیرند.
۱۱. تهویه مناسب برای دستگاههای گرمشونده یا موتوردار
اطراف دستگاههایی مثل انکوباتور، آون یا فریزر باید فضای کافی برای گردش هوا وجود داشته باشد.
مسدود شدن دریچههای تهویه میتواند باعث داغ شدن بیش از حد و سوختن قطعات شود.
۱۲. استفاده از پوشش و محافظ در زمان بیکاری
از نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی این که وقتی دستگاه استفاده نمیشود، روی آن را با کاور مناسب بپوشانید تا گرد و غبار و آلودگی کمتر وارد شود.
۱۳. رسیدگی سریع به هرگونه صدای غیرعادی یا خطا
اگر دستگاه صدا یا لرزش غیرعادی داشت یا خطا نمایش داد، فوراً استفاده را متوقف و مشکل را بررسی کنید.
ادامه کار در حالت معیوب میتواند خسارت جدیتری وارد کند.
۱۴. رعایت اصول ایمنی در کار با دستگاهها
استفاده از دستکش، عینک و لباس مناسب علاوه بر حفاظت فردی، باعث کاهش ورود آلودگی یا مواد خورنده به دستگاه میشود.
۱۵. استفاده از UPS برای دستگاههای حساس
تجهیزات حساس مانند دستگاههای PCR یا اسپکتروفتومتر بهتر است به UPS (منبع تغذیه بدون وقفه) متصل شوند تا در صورت قطع برق با رعایت نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی آسیب نبینند.
۱۶. پیشگیری از خوردگی و زنگزدگی
برای تجهیزات فلزی یا قطعاتی که با آب و مواد شیمیایی تماس دارند، پس از استفاده آنها را کاملاً خشک کنید.
در صورت نیاز، از اسپریهای ضدزنگ یا لایه محافظ استفاده کنید.
۱۷. جلوگیری از تجمع رسوب در سیستمهای آبی
در دستگاههایی مانند حمام آب (Water Bath) یا سیستمهای خنککننده، از آب مقطر استفاده کنید.
رسوبگیری منظم با محلولهای مجاز از نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی که باید انجام شود.
۱۸. استفاده از نرمافزارهای مانیتورینگ
بعضی تجهیزات پیشرفته امکان ثبت دادهها و هشدارهای خطا را دارند.
این سیستمها را فعال نگه دارید تا قبل از خرابی، مشکل شناسایی شود.
۱۹. نگهداری در زمان عدم استفاده طولانیمدت
در صورت بیکار ماندن دستگاه برای هفتهها یا ماهها، بهتر است طبق توصیه سازنده برای «ذخیرهسازی» آن اقدام کنید (مثل روغنکاری، پاکسازی، خاموشی کامل و پوشش محافظ).
۲۰. بررسی اتصالات و شلنگها
در تجهیزات دارای جریان گاز یا مایع، شلنگها و اتصالات را مرتب چک کنید تا نشتی نداشته باشند.
در نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی شل شدن اتصالات یا پارگی شلنگها میتواند هم به دستگاه آسیب بزند و هم خطر ایمنی ایجاد کند.
۲۱. مدیریت مناسب بارگذاری نمونهها در سانتریفیوژ آزمایشگاهی
در دستگاههایی مثل سانتریفیوژ یا شیکر، تعادل بار (Balance) بسیار مهم است.
بار نامتعادل باعث لرزش شدید و کاهش عمر موتور میشود.
۲۲. استفاده از روکشها یا محفظههای ضد گردوغبار
بهخصوص برای دستگاههایی با لنز یا بخش اپتیکی مانند میکروسکوپ، این روکشها مانع ورود گردوغبار به بخش حساس میشوند.
۲۳. آموزش مستمر کارکنان با نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی
با تغییر نیروی انسانی یا ورود دستگاه جدید، باید آموزش تازه برگزار شود تا خطای ناشی از عدم آگاهی کاهش یابد.
۲۴. پیروی از برنامه PM (نگهداری پیشگیرانه)
داشتن یک برنامه مدون برای نگهداری و سرویس، باعث پیشگیری از بیشتر خرابیها میشود.
۲۵. همکاری با نمایندگی یا شرکت خدمات پس از فروش معتبر
برای تعمیرات اساسی یا کالیبراسیون تخصصی، فقط به مراکز مجاز مراجعه کنید تا از قطعات اصلی استفاده شود.
۲۶. استفاده از سیستم تهویه و فیلتراسیون محیط آزمایشگاه
گردوغبار، بخارات شیمیایی یا رطوبت اضافی میتوانند روی عملکرد و طول عمر دستگاهها اثر منفی بگذارند.
سیستم تهویه با فیلتر مناسب، شرایط و نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی را پایدار نگه میدارد.
۲۷. برچسبگذاری و کدگذاری تجهیزات
هر دستگاه یک کد یا شماره شناسایی داشته باشد تا تاریخ سرویس، کالیبراسیون و تعمیرات آن سریع قابل پیگیری باشد.
۲۸. ثبت لاگ دیجیتال یا دفترچه کارکرد روزانه
اپراتورها بعد از هر استفاده، وضعیت کلی دستگاه را ثبت کنند (مثل ساعت کار، مشکل احتمالی، تمیزکاری انجام شده).
این کار باعث میشود مشکلات کوچک قبل از تبدیل به خرابی بزرگ شناسایی شوند.
۲۹. جلوگیری از استفاده چند منظوره ناایمن برای رعایت نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی
برخی کاربران برای صرفهجویی، یک دستگاه را برای کارهای مختلف و گاهی ناسازگار استفاده میکنند (مثلاً گرمکردن مواد شیمیایی خورنده در آون خشککن نمونههای بیولوژیک).
این کار عمر دستگاه را کم و خطر آلودگی متقاطع را زیاد میکند.
۳۰. استفاده از تجهیزات پشتیبان (Backup)
برای دستگاههایی که استفاده زیادی دارند، وجود یک نسخه پشتیبان یا دستگاه جایگزین باعث میشود از فشار کاری بیش از حد روی دستگاه اصلی جلوگیری شود.
۳۱. کنترل دورهای مصرف انرژی
گاهی افزایش ناگهانی مصرف برق یک دستگاه میتواند نشانه نقص فنی باشد (مثلاً خرابی موتور یا المنت).
۳۲. استفاده از پوشش ضد اسید یا ضد قلیا در نزدیکی تجهیزات حساس برای حفظ نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی
در آزمایشگاههای شیمیایی، بخارات اسیدی یا قلیایی میتوانند مدارهای الکترونیکی یا فلزات را سریعتر فرسوده کنند.
۳۳. هماهنگی محل قرارگیری دستگاهها
دستگاههای پر لرزش یا پر صدا نباید در کنار تجهیزات حساس قرار گیرند (مثلاً سانتریفیوژ در کنار ترازو یا میکروسکوپ).
۳۴. ثبت و رعایت تاریخ انقضا مواد مصرفی
استفاده از مواد منقضی یا ناسازگار، نه تنها نتیجه آزمایش را خراب میکند، بلکه میتواند به قطعات داخلی آسیب بزند.
۳۵. ممیزی دورهای تجهیزات
هر شش ماه یکبار، یک چکلیست کامل از همه تجهیزات تهیه و بر اساس نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی تصمیمگیری شود که کدام دستگاهها نیاز به سرویس، تعویض یا ارتقاء دارند.
۳۶. پایش صدای عملکرد دستگاه
هر دستگاه یک صدای معمولی و یکنواخت دارد. تغییر صدا (مانند سوت کشیدن، لرزش شدید یا صدای ضربه) معمولاً نشانه مشکل مکانیکی یا الکتریکی است.
۳۷. جلوگیری از ورود مایعات به بخشهای الکترونیکی
هنگام تمیزکاری یا کار با مواد، مایعات نباید به پنل کنترل، کلیدها یا دریچههای تهویه نفوذ کنند.
۳۸. جداسازی مدار برق تجهیزات حساس
بهتر است دستگاههای حساس به نوسانات ولتاژ روی یک خط برق مجزا یا دارای فیلتر نویز نصب شوند.
۳۹. استفاده از سیستمهای هشداردهنده دما و رطوبت
در دستگاههایی مثل فریزر آزمایشگاهی یا انکوباتور، سنسورهای هشداردهنده در صورت افزایش یا کاهش بیش از حد دما،با رعایت نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی اپراتور را آگاه میکنند.
۴۰. رعایت استانداردهای نصب اولیه
بسیاری از مشکلات بعدی ناشی از نصب نادرست اولیه هستند. همیشه نصب را توسط تکنسین مجاز انجام دهید و دفترچه راهنما را مرحلهبهمرحله بررسی کنید.
۴۱. همتراز بودن تجهیزات مکانیکی
دستگاههایی مانند سانتریفیوژ، شیکر و میکروسکوپ باید دقیقاً در حالت تراز (Level) نصب شوند تا لرزش و سایش قطعات کاهش یابد.
۴۲. بررسی دورهای فیلترها و فنها
گرفتگی فیلتر یا فن باعث افزایش دما و فشار کاری دستگاه میشود. فیلترها باید طبق برنامه نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی تمیز یا تعویض شوند.
۴۳. پیشگیری از استفاده غیرمجاز
قفل کردن یا محدود کردن دسترسی به تجهیزات گرانقیمت از خرابکاری یا استفاده اشتباه جلوگیری میکند.
۴۴. هماهنگی با آزمایشگاههای همکار برای خدمات تخصصی
بعضی تعمیرات نیاز به ابزار یا دانش خاص دارند. همکاری با مراکز تخصصی مانع از آسیب بیشتر به دستگاه میشود.
۴۵. مستندسازی حوادث و خرابیها
ثبت جزئیات هر خرابی (زمان، شرایط، علت احتمالی) باعث میشود در آینده سریعتر مشکل نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی شناسایی و رفع شود.
۴۶. پایش و ثبت ساعات کارکرد (Running Hours)
برای دستگاههایی با قطعات فرسودنی (مثل لامپ لیزر، پمپ، یا موتور)، ثبت مجموع ساعات کارکرد کمک میکند تا قبل از خرابی قطعات تعویض شوند.
۴۷. داشتن قطعات یدکی ضروری
وجود قطعات مصرفی و حساس (مثل فیوز، تسمه، واشر، لامپ) در انبار باعث میشود تعمیرات سریعتر انجام شود.
۴۸. شستوشو یا پاکسازی داخلی طبق برنامه
در دستگاههایی مثل شیکر انکوباتور یا آون، رسوب یا گردوغبار داخلی باید طبق دستورالعمل سازنده تمیز شود.
۴۹. استفاده از پوشش ضد استاتیک برای تجهیزات الکترونیکی از نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی
این کار مانع جذب گردوغبار و آسیب ناشی از الکتریسیته ساکن میشود.
۵۰. تعیین مسئول مشخص برای هر دستگاه
هر دستگاه باید یک “اپراتور مسئول” داشته باشد که بهطور خاص پیگیر سرویس و نگهداری آن باشد.
۵۱. ثبت نتایج تست سلامت دستگاه
بهعنوان مثال، یک ترازو باید هر چند وقت یکبار با وزنه استاندارد تست شود و نتیجه ثبت گردد.
۵۲. بهروزرسانی نرمافزار یا Firmware دستگاهها
بسیاری از تجهیزات جدید برای حفظ نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی دارای سیستم کنترل دیجیتال هستند که گاهی سازنده نسخه جدید نرمافزار ارائه میکند.
۵۳. رعایت فاصله ایمنی بین تجهیزات
تجهیزات تولیدکننده گرما یا میدان مغناطیسی قوی (مثل مگنتهای NMR یا دستگاههای ولتاژ بالا) باید فاصله مناسب از بقیه داشته باشند.
۵۴. بررسی سالانه وضعیت کابلها و اتصالات
کابلها در اثر تا خوردن، فشار یا تماس با مواد شیمیایی ممکن است آسیب ببینند.
۵۵. برنامه خروج دستگاههای فرسوده از چرخه کار
نگه داشتن دستگاهی که دیگر دقت یا ایمنی کافی ندارد، میتواند خطرساز باشد. بهتر است برنامه جایگزینی یا اورهال آن تهیه شود.
۵۶. تست دورهای عملکرد ایمنی دستگاهها با رعایت نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی
تجهیزاتی مثل هودهای میکروبیولوژی، فریزرهای مواد حساس یا سیستمهای خلأ باید از نظر ایمنی عملکرد (مثل فشار، جریان هوا، دما) بهطور منظم تست شوند.
۵۷. پایش ارت (Grounding) سیستم الکتریکی
اتصال زمین صحیح، مخصوصاً در دستگاههای ولتاژ بالا یا حساس، هم برای ایمنی و هم برای جلوگیری از آسیب به بردهای الکترونیکی ضروری است.
۵۸. استفاده از نشانگرهای رطوبت یا دما
در تجهیزات یا محفظههای نگهداری نمونههای حساس، برچسب یا سنسور تغییر رنگدهنده میتواند افزایش دما یا رطوبت را سریع نشان دهد.
۵۹. محدود کردن تعداد دفعات روشن و خاموش کردن دستگاه
روشن و خاموش مکرر به قطعات الکتریکی و مکانیکی آسیب میزند، مگر این که در دستورالعمل نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی سازنده ذکر شده باشد.
۶۰. استفاده از برنامههای نرمافزاری مدیریت تجهیزات
نرمافزارهای LIMS یا CMMS میتوانند یادآور زمان سرویس، کالیبراسیون و ثبت مشکلات شوند.
۶۱. کنترل نویز الکترومغناطیسی (EMI)
در آزمایشگاههایی که دستگاههای اپتیکی یا آنالیتیکی حساس دارند، باید از کابلهای شیلددار یا فیلترهای EMI استفاده شود.
۶۲. بازبینی سیستمهای خنککننده
دستگاههایی مثل کرایواستات یا فریزر -۸۰°C نیاز به بررسی منظم سطح مایع خنککننده یا عملکرد کمپرسور دارند.
۶۳. تمیز نگه داشتن فضای اطراف دستگاه با رعایت نکات افزایش عمر تجهیزات آزمایشگاهی هستاران طب
انباشته کردن جعبه، مواد یا وسایل اضافی در اطراف دستگاه باعث کاهش تهویه و سخت شدن دسترسی برای سرویس میشود.
۶۴. استفاده از قفل ایمنی در تجهیزات خطرناک
برخی دستگاهها مثل سانتریفیوژ باید مکانیزم قفل درب سالم داشته باشند تا در حین کار باز نشوند.
۶۵. پایش لرزش محیطی با تجهیزات حساس
حتی لرزش ناشی از عبور خودرو یا دستگاههای مجاور میتواند روی عمر و دقت بعضی تجهیزات (مثل AFM یا میکروسکوپ الکترونی) اثر منفی بگذارد.